Longbrachytherapie: preciezer bestralen wanneer andere behandelingen tekortschieten
Voor een bepaalde groep longkankerpatiënten is de diagnose extra hard. Ze zijn eerder al bestraald, of hun teruggekeerde tumor ligt vlak bij het hart of de ribbenkast. Nog een keer van buitenaf bestralen is dan te riskant: gezond weefsel dat al schade heeft opgelopen, kan een tweede hoge dosis niet meer verdragen. Voor deze patiënten was er tot nu toe geen genezende behandeling meer. Bij Maastro werken hoofdonderzoeker en technisch geneeskundige Iris Laven, hoofd brachytherapie en radiotherapeutisch oncoloog Evert van Limbergen en een breed team van specialisten aan een techniek die dat verandert: longbrachytherapie. Een logische vervolgstap voor een centrum dat zich al jaren profileert als Brachy Center of Excellence, en tegelijk een technisch en organisatorisch huzarenstukje.
Evert van Limbergen en Iris Laven - Fotografie Henry Peters
Een groep zonder alternatief
Het gaat om patiënten met teruggekeerde longkanker in een gebied dat al eerder is bestraald en van wie de tumor dicht bij kritieke organen ligt. Iris: “Als je daar met een genezende stralingsdosis bestraalt, kunnen gezonde weefsels een dosis krijgen die te hoog is om te verdragen." Artsen zien dan vaak af van uitwendige bestraling. Het alternatief is dan een levensverlengende behandeling met chemotherapie of immuuntherapie, zonder uitzicht op genezing.
Evert verwoordt wat dat voor een patiënt betekent: “Dan hebben ze een dodelijke ziekte waar we niets meer aan kunnen doen. Dat is heel zwaar nieuws om te brengen.” Alleen al in de eigen regio gaat het naar schatting om zo’n twintig patiënten per jaar, mensen bij wie de reguliere behandelopties zijn uitgeput terwijl de ziekte medisch gezien nog steeds in potentie te genezen is. Juist dat contrast, een op zichzelf behandelbare tumor waarbij de huidige behandelingen tekortschieten, terwijl de technische mogelijkheden in de huidige tijd dit kunnen overkomen, is de drijfveer achter het project.
Van buiten naar binnen: hoe longbrachytherapie werkt
Bij longbrachytherapie wordt de bestraling niet van buitenaf gegeven, maar van binnenuit. Via een dunne, holle naald of katheter wordt een radioactieve bron direct in de tumor gebracht. “Je bestraalt heel precies van binnenuit de tumor, waarbij de hoeveelheid straling buiten het behandelde gebied snel afneemt,” legt Iris uit. “Daardoor blijven de kritieke organen eromheen gespaard, ook bij een hoge dosis.” Evert vat het verschil met uitwendige bestraling bondig samen: “Bij uitwendige bestraling gaat de stralingsbundel je lichaam in en er weer uit. Bij brachytherapie laat je de bron gewoon staan in het midden. Dat stuk erin en eruit krijgt geen stralingsdosis.” Ook een bewegende tumor, die met de ademhaling meebeweegt, is met deze methode geen probleem: de naald beweegt gewoon mee.
De naald kan de tumor op twee manieren bereiken: via de luchtwegen met een dunne bronchoscoop, of van buitenaf door de huid, zoals ook bij een biopsie (afname van een stukje weefsel) gebeurt. Welke route wordt gekozen, hangt af van de precieze locatie van de tumor in de long. Uniek aan de brachybunker van Maastro is de aanwezigheid van een CT-scanner. Hierdoor kan de arts tijdens de behandeling direct controleren of de naald correct is geplaatst en deze zo nodig bijstellen. Zo komt de bestraling precies op de juiste plek terecht.
Bestaande techniek voor een nieuwe groep patiënten
Een soortgelijke techniek werd al een twintigtal jaar geleden toegepast, maar dan in de centrale luchtwegen en met een verlaagde, palliatieve dosis. Iris: “Een hoge dosis gaf een te groot risico op levensbedreigende complicaties. Om die reden bleef de toepassing beperkt tot een lagere, symptoombestrijdende dosis, en is men er inmiddels mee gestopt."
Dankzij nieuwe, extreem dunne bronchoscopen en vernieuwde beeldvormende technologieën kan het Maastro-team juist in de kleinere luchtwegaftakkingen werken, meer aan de buitenkant van de longkwabben, buiten dat centrale gebied met de grote bloedvaten. Daar kan een hoge dosis wél veilig in één keer gegeven worden. Dat is het cruciale verschil: waar men het vroeger gebruikte voor enkel palliatieve toepassingen voor tumoren in een gevaarlijke locatie, richt Maastro zich op kleinere tumoren in de longkwabben, met als doel geen symptoombestrijding maar genezing.
Ons onderzoek gaat dus om een nieuwe toepassing van een bestaande, bewezen techniek, bij een nieuwe groep patiënten, met als doel de praktische haalbaarheid aan te tonen.
Precisiewerk vraagt om choreografie
De techniek vraagt uiterste precisie en teamwork. “Het hele team moet als een orkest op het juiste moment het juiste doen,” zegt Evert. “Je moet van tevoren aan alles gedacht hebben, want als er iets misgaat, een bloeding bijvoorbeeld, moet je meteen weten wat je moet doen.” Om die choreografie te oefenen zonder risico voor patiënten, ontwikkelt het fysicateam van Maastro realistische 3D-geprinte longfantomen die zelfs kunnen “ademen”: kunstlongen die zich onder beeldvorming gedragen als echt weefsel, inclusief de bewegende tumor.
“We willen zeker weten dat we op een veilige manier de dosis kunnen geven die we plannen, en de omliggende organen zoveel mogelijk sparen, voordat we dit bij een patiënt doen,” zegt Iris. De eerste test met deze fantomen, een 3D-geprint model van de borstkas met longen, zijn inmiddels geslaagd. Naast het oefenen van de procedure, vragen ook de benodigde stralingsvergunning en interne (onderzoeks)goedkeuringen tijd. Dit zijn stappen die nu eenmaal bij een nieuwe klinische toepassing horen, ook wanneer de onderliggende techniek al bekend is.
Samenwerking als voorwaarde
Longbrachytherapie is bij uitstek multidisciplinair werk. Naast de fysici en radiotherapeuten van Maastro zijn longartsen, interventieradiologen en anesthesiologen van MUMC+ onmisbaar. “Zonder de interventieradiologen was het aanprikken door de long een veel te risicovolle procedure geweest,” zegt Evert. “Zij zijn de experts daarin. Voor tumoren die via de luchtwegen bereikbaar zijn, spelen de longartsen een even belangrijke rol. Zij kunnen de tumor via een bronchoscoop bereiken".
Ook het 3D-printlab van Maastro speelt een sleutelrol: het print niet alleen de longfantomen, maar toetst ook of de geplande dosis daadwerkelijk overeenkomt met wat er wordt afgegeven. Vier longartsen van MUMC+ zijn inmiddels betrokken en enthousiast, zegt Iris: “Zij zien dat ze deze groep van patiënten met longkanker eindelijk een genezende optie kan bieden.” Het is een samenwerking die typerend is voor hoe Maastro werkt: een klinisch probleem, snel opgepakt door verschillende disciplines tegelijk, met de patiënt als gezamenlijk uitgangspunt.
Van fantoom naar patiënt: stand van zaken
Het project bevindt zich in de haalbaarheidsfase, gericht op twintig patiënten, tien via elke toegangsroute: via de luchtwegen en via de huid. Zo kan worden vastgesteld welke route in welke situatie de voorkeur verdient, en of beide routes veilig en uitvoerbaar zijn binnen de dagelijkse klinische praktijk. Naast de geslaagde eerste tests met geprinte longfantomen, ligt het klinische protocol nu bij de klinische protocolcommissie, en worden de laatste stralingsvergunning en interne goedkeuringen geregeld. Pas als die formaliteiten rond zijn en het team zich volledig ingewerkt heeft in de procedure, mag de eerste patiënt daadwerkelijk worden behandeld. Als alles volgens planning verloopt, hoopt het team eind dit jaar zover te zijn.
Hoop waar die er niet meer was
Slaagt de haalbaarheidsstudie, dan kan de techniek op termijn ook uitkomst bieden aan een veel grotere groep: patiënten met onderliggend longlijden, zoals COPD, die om die reden geen uitwendige bestraling verdragen. Ook internationaal is er belangstelling voor de Maastrichtse aanpak, mede omdat Maastricht al een Europees expertisecentrum voor brachytherapie is en eerder al liet zien nieuwe toepassingen snel van onderzoek naar kliniek te brengen, zoals bij de MAASTRO rectale applicator.
Voor Evert is de kern van het verhaal simpel: “We geven hoop aan patiënten voor wie er volgens de huidige stand van de wetenschap geen hoop meer is.” Dat is waar Maastro Research voor staat: accelerating impact for patients.
Financiering door Stichting Kankeronderzoekfonds Limburg
Dit onderzoek naar longbrachytherapie wordt financieel ondersteund door het Kankeronderzoekfonds Limburg (KOFL). Dankzij deze steun kan Maastro nieuwe behandeltechnieken ontwikkelen en onderzoeken voor patiënten met longkanker die momenteel weinig curatieve behandelopties hebben. KOFL investeert in veelbelovend kankeronderzoek in Limburg, met als doel innovatieve inzichten en behandelingen sneller beschikbaar te maken voor patiënten. De steun van donateurs speelt daarbij een belangrijke rol. Wilt u bijdragen aan dit en/of toekomstig kankeronderzoek in Limburg? Meer informatie over KOFL en de mogelijkheden om dit project te ondersteunen vindt u op hun website.