Tien jaar bouwen aan één behandeling: "Het is mijn kindje"

Die eerste behandeling liep niet vlekkeloos. De applicator bleef niet helemaal op zijn plaats. Het team moest opnieuw nadenken, aanpassen en doorgaan. Dat moment typeert misschien wel de kern van wat Maastro doet: snel schakelen tussen kliniek en research, leren van wat er misgaat en zonder vertraging bijsturen. Het is precies die werkwijze via korte lijnen, hoge snelheid en oog voor impact die uiteindelijk de MAASTRO rectale applicator heeft opgeleverd: een gepatenteerd medisch hulpmiddel met internationale belangstelling, en een succesvol afgesloten klinische trial.

Een blijvend dilemma in de oncologie

Rectumkanker, kanker in het onderste deel van de dikke darm, treft in Nederland jaarlijks ruim 3.000 mensen. De standaardbehandeling bestaat al decennialang uit uitwendige bestraling, meestal gevolgd door chirurgie waarbij het aangedane darmgedeelte wordt verwijderd. Een significant deel van de patiënten houdt daar een blijvend stoma aan over: een kunstmatige opening in de buikwand waardoor ontlasting via een extern opvangzakje wordt afgevoerd.
Voor veel patiënten is dat een ingrijpende en permanente verandering van het dagelijks leven. Sporten, zwemmen, reizen, intieme relaties: het vereist aanpassing. "Mensen zien enorm op tegen een stoma," zegt Berbée. "Maar ook tegen de operatie zelf. Zeker bij kwetsbare, oudere patiënten, vaak 80-plus, schat de chirurg het risico op postoperatieve complicaties hoog in. Voor die groep is een alternatief niet alleen wenselijk, maar soms ook medisch noodzakelijk."
De vraag naar orgaan besparende behandeling groeit, zowel vanuit de patiënt als vanuit medisch-wetenschappelijk oogpunt.

De kanteling: wat als de tumor verdwijnt?

Een cruciaal inzicht veranderde het denken over rectumkankerbehandeling: bij een deel van de patiënten verdwijnt de tumor na radiotherapie volledig. Een zogenoemde complete respons. In dat geval is directe chirurgie niet meer noodzakelijk. De patiënt kan nauwlettend worden gevolgd, en pas als de tumor terugkeert, wordt alsnog ingegrepen. Bij de meerderheid van deze patiënten blijft de tumor weg.
Het probleem was echter dat complete respons bij de conventionele behandeling slechts bij tien tot veertig procent van de patiënten optrad. Dat percentage was te laag om breed af te wijken van het operatieve standaardtraject. Maar internationale studies toonden aan dat een aanvullende, inwendige bestraling, een zogenoemde brachytherapeutische boost, dit percentage fors kon verhogen. In geselecteerde patiëntengroepen liep het op tot boven de zestig procent, en in sommige studies richting de negentig procent.
De technische drempel lag bij de beschikbare apparatuur. De bestaande methode voor zo'n inwendige boost vereiste een kostbaar, losstaand apparaat. De businesscase voor aanschaf bleek negatief: te duur voor een relatief kleine indicatiegroep. 

Innovatief en snel: van probleem naar prototype

Wat Maastro onderscheidt is niet alleen de bereidheid om te innoveren, maar de snelheid waarmee dat gebeurt. Een klinisch probleem wordt snel doorgespeeld naar de onderzoekers, een prototype wordt teruggekoppeld naar de behandelkamer, bevindingen vloeien direct terug naar het ontwerp. Die cyclus van klinische vraag naar technische oplossing en weer terug is precies wat de applicator mogelijk heeft gemaakt.
De centrale vraag was pragmatisch: elk radiotherapiecentrum beschikt al over een afterloader, de standaardapparatuur voor inwendige bestraling. Kon er een applicator worden ontworpen die daarop aansluit en toch een lokaal dosisprofiel produceert dat vergelijkbaar is met de bestaande, maar dure alternatieven?
"We zijn naar onze fysici gegaan," vertelt Berbée. "De vraag was: is dit überhaupt mogelijk?" Professor Frank Verhaegen wees een promovenda aan die het probleem ging verkennen. Al snel bleek het principe haalbaar. Maar het eerste ontwerp was in de praktijk onbruikbaar: te veel kanalen, een behandeling die uren zou duren, en niet op te schalen naar industriële productie.
Wat volgde waren meerdere iteraties. Telkens opnieuw ontwerpen, testen, aanpassen. De randvoorwaarden waren helder: een behandeling binnen tien minuten en een ontwerp dat grootschalig geproduceerd kan worden. "Er zijn periodes geweest dat het helemaal stil lag," zegt Berbée. "Met name tijdens de coronaperiode, toen het project bij Varian lag en we niets hoorden. Dat was een heel onzekere tijd."
Uiteindelijk werd het product doorontwikkeld. Varian (een Siemens Healthineers bedrijf) nam een licentie op het gezamenlijk aangevraagde patent van Maastro, Maastricht University en het MUMC+ en bracht de applicator naar de markt als add-on op de bestaande afterloader. Maastro werd Europees Center of Excellence van Varian voor deze technologie.

Samenwerking als voorwaarde voor impact

De ontwikkeling van de applicator illustreert een tweede pijler van Maastro's werkwijze: open samenwerking met partners, met als enige doel de innovatie zo snel mogelijk bij de patiënt te brengen.
Binnen Maastro werkten onderzoekers van Physics Research en klinische fysici nauw samen. De medisch oncologen vanuit de ziekenhuizen in de regio begeleidde de chemotherapie in het studieprotocol. De chirurgen van het MUMC+ waren van meet af aan betrokken bij de plaatsing van de applicator via endoscopie, een techniek waar het radiotherapieteam geen ervaring mee had. "Ze hebben ons gecoacht, geholpen met patiëntcomfort, en uiteindelijk ook het idee aangedragen voor lokale verdoving," zegt Berbée. "Zo helpen zij ons echt om het proces te verbeteren."
Regionaal zorgden oncologische teams uit Zuidoost-Nederland voor de patiëntenstroom die de trial mogelijk maakte. Professor Beets van het MUMC+ is internationaal erkend pionier op het gebied van orgaanbesparende rectumkankerzorg, en de regio Limburg fungeerde als motorblok voor deze behandelaanpak. "In andere regio's zouden chirurgen vermoedelijk veel sceptischer zijn geweest," zegt Berbée. "Hier geloofden mensen erin."
En zonder Varian had de applicator nooit een CE-gecertificeerd, wereldwijd beschikbaar product kunnen worden. "Wij hadden een mooi prototype," zegt Berbée. "Maar zelf een klinisch product op grote schaal produceren, dat kunnen wij niet. Daar heb je de industrie voor nodig." Veel innovaties blijven steken in de onderzoeksfase. Hier niet, juist omdat alle partijen bereid waren samen op te trekken.

De eerste patiënt: onverwachte lessen

Toen de klinische trial van start ging, bleek de praktijk op één cruciaal punt af te wijken van de verwachting. De applicator moet via endoscopie precies tegen de tumor worden geplaatst. Bij de eerste patiënt werd gekozen voor lichte sedatie. Maar dat zorgde voor een onverwacht probleem: de patiënt bewoog, en de applicator verschoof.
"Centra met het andere apparaat zeiden dat ze nooit beweging zagen," vertelt Berbée. "Maar onze applicator kan hoger in het rectum komen. En hoog in de darm is er peristaltiek, darmbeweging. Dat hadden we niet geanticipeerd Het team handelde snel: sedatie werd vervangen door lokale verdoving, aangeleerd door de chirurgen. Bij patiënten met een hogere tumorlocatie werd medicatie toegevoegd om darmbewegingen te reduceren. Sindsdien verloopt de behandeling stabiel. Het is een schoolvoorbeeld van de werkwijze die de applicator groot heeft gemaakt: snel signaleren, aanpassen, doorgaan.

Uitkomsten en vervolgstappen

De initiële trial omvatte tien patiënten. De haalbaarheid werd aangetoond en de vroege veiligheidsdata zijn gunstig. Langetermijn uitkomsten vereisen meer tijd en grotere cohorten. "We weten van vergelijkbare studies dat je twee jaar follow-up nodig hebt om harde uitspraken te doen over tumorcontrole," legt Berbée uit. "Maar alles wat we nu zien, wijst in de goede richting."
Inmiddels loopt een registratiestudie. Maastro onderzoekt aansluiting bij de landelijke STAR-TREC III-studie, die verschillende vormen van boostbestraling bij rectumkanker vergelijkt. Internationaal is de uitrol al begonnen: in Bangkok wordt de behandeling al uitgevoerd, in Canada staat de start op korte termijn gepland. Meerdere internationale teams hebben Maastro bezocht voor training. In oktober organiseert Maastro voor het eerst een internationale Rectum Academy, een postgraduate opleiding voor specialisten die de behandeling willen implementeren.

Tien jaar, één ambitie

Berbée kijkt er nuchter op terug, maar de trots is onmiskenbaar. "Het is een beetje mijn kindje. Maar het is teamwerk geweest. Physics research, klinische fysica, de chirurgen, de medische oncologie, de regio, de industrie. Zonder al die partijen was dit er nooit gekomen."
Haar droom is helder: dat de MAASTRO rectale applicator uitgroeit tot een wereldwijd beschikbare, reguliere behandeloptie voor rectumkankerpatiënten. Goedkoop genoeg voor regionale ziekenhuizen. Toegankelijk genoeg voor centra buiten de OESO-wereld. En effectief genoeg om patiënten structureel een operatie en een stoma te besparen.
Dat is waar Maastro Research voor staat: "accelerating impact for patients".